حەیدر کچەڵ



هونەرمەندی نەمرحەیدەر بەقاڵ كوڕی حاجی عەبدولڕەحمانی حاجی حسێن نەجاڕە ناسراوە بە (حەیدر کچەڵ) لە ساڵی ١٩٢٦ لە گەڕەکی تەکیە قەڵات سەربەرزی هەولێر لە دایك بووە،
 لە منداڵیەوە شەیدای دەنگی شەهابەی هەولێری بووەو خولیای قۆریاتەكانی ئەم كەڵە هونەرمەندەبووەو لەبەر هەژاریی شانی داوەتە بەر كاركردن، هەر لەبەرئەوەش نەیتوانیوە لە قوتابخانە بخۆینێت، یەکەم جار کاری نەجاری کردووە پاشان کاری کرین و فرۆشتنی سەوزە مێوە کردووە، لە تەمەنی ١٨ ساڵیشدا روودەكاتە گومرگی میوە فرۆشتن لە هەولێرو ماوەیەكی زۆر لەوێ دەمێنێتەوە تا نازناوی بەقاڵی وەردەگرێت، هەروەها مام حەیدەر لەڕێگای دەنگخۆشییەوە دەبێتە دۆستی زۆربەی خەڵكی هەولێرو وردەوردە پەرە بە بەهرەی هونەریی خۆی دەدات تا ناوبانگێگی زۆر دەردەكات. دەنگی زۆر خۆش بووە وە مرۆڤێکی خۆشەویست بووە لە لای خەڵکی هەولێرهەرەها لە ژیانیدا سەردانی مکەی کردووە بۆ حەج.


 سەبارەت بەمام حەیدەر فوئاد بەقاڵی برازای دەڵێت: بەرەبابی ئێمە هەموومان دەنگمان خۆشبووە، بەڵام مام حەیدەر رچەشكێن بووە ، هەرچەندە تاماوەیەك نەیهێشت دەنگی لەسەر ئامێر تۆماربكرێت، تەنها بۆ خۆشی خۆی لەمەجلیس‌و لەنێو هاوڕێكانی خۆیدا گۆرانی‌و قۆریاتی چڕیووە.
 هەر سەبارەت بەكەسایەتی حەیدەر بەقاڵ، مامۆستا جەلال خدر كە كەسایەتییەكی شاری هەولێرەو شارەزاییەكی بواری هونەریشە دەڵێت: مام حەیدەر بۆی گێڕامەوەو وتی: كە منداڵبووم شەوانە لەگەڵ باوكم دەچوومە مەجلیسی پیاوە ماقوڵەكانی شاری هەولێر وەكو دیوەخانی ئەحمەد عوسمان یەكەم موتەسەریفی هەولێرو دیوەخانی عەلی پاشای دۆغڕەمەچی‌و ئەدیب ئاغای ئەسعەدی كە لەو شوێنانە گوێم لەدەنگ خۆشەكانی شاری هەولێر رادەگرت لەوانە شەهابەی هەولێری كە یەكێك بووە لەهەرە دەنگ خۆشەكانی هەولێر.
 مام حەیدەر وتوشییەتی هەرچەندە لێ نەدەگەڕان بچمە ناو ژووری مەجلیسەكە دابنیشم، چونكە ئەوكات منداڵبووم، بۆیە لەپەنجەرەی دیوەخانەكان گوێم لێیان رادەگرت، لەوێوە فێربووم كە چۆن مەقام بڵێم لەدواییدا لەشەهابە نزیك بوومەوە، لەو سەردەمەشدا ئێمەی مەقامبێژ زۆر بووین لەوانە مشكۆی هەولێری‌و حاجی فایەقی بازرگان‌و حاجی جەمیلی قاپقاپچی‌و مام پیرداودە كوێر كە ئەوان یەكێك بوون لەو گۆرانیبێژانەی لەو سەردەمدا ئسووڵی مەقام لەسەردەستی شەهابەی هەولێری فێربوون، هەربۆیە بەندەش خۆم بەقوتابی قوتابخانەی شەهابە داناوە، بۆیە لەكاتێكی كەمدا مام حەیدەر لەسەر ئاستی كوردستان‌و عیراق ناوبانگ دەردەكات.
 فوئاد بەقاڵی برازای مام حەیدەر ئەوەش دەڵێت: كە مامم جگە لەدەنگی شەهابە، عاشقی دەنگی سەید مەردان‌و حاجی عەبدوڵڵای دەف ژەنیش بووە، هەر لەوبارەیەوە مامۆستا جەلال خدر دەڵێت: حاجی عەبدوڵڵای دەف ژەن پیاوێكی زۆر دەنگخۆش بووەو مەولودی دەخوێندەوەو لەهەر شوێنێك حاجی عەبدوڵڵای لێبوایە ئەوە مام حەیدەر لەگەڵ حاجی موحسینی برای لەوێ دەبوون هەتا مەولودەكە كۆتایی پێدەهات.
 مام حەیدەر لەساڵانی شەستەكاندا پەیوندیی زۆر لەگەڵ هونەرمەندان پەیدا دەكات لەوانە تایەر تۆفیقی نەمرو مامۆستا رەسوڵ گەردی، لەوبارەیەوە مامۆستا باكوری هونەرمەندی گەورە دەگێڕێتەوەو دەڵێت: لەسەرەتای شەستەكاندا لەكاری میری لەشاری كۆیە بۆ هەولێر گوازرامەوە لەڕێگای هونەرمەندی گەورە تایەر تۆفیق ئاشنایەتیم لەگەڵ مام حەیدەر پەیدا كرد، كاك تایەر یەكەمجار پێیوتم ئەمڕۆ گۆرانیبێژیكی زۆر دەنگخۆشی هەولێرت پێدەناسێنم، زۆری پێنەچوو لەگەڵی دانیشتم‌و گوێم لەدەنگی حەیدەربوو زۆر حەزم لەدەنگی كرد مام حەیدەر جگەلەوەی دەنگی خۆشبوو، نوكتەی خۆشیشی دەزانی‌و مەجلیسی زۆر خۆشبوو، بەتایبەتی ئەگەر دانیشتنێك هونەرمەندان تایەر تۆفیق‌و مامۆستا رەسوڵ گەردی تێدابوایە ئەوا زۆر خۆش دەبوو. روونیشی كردەوە مام حەیدەر بەهەردوو زمانی كوردی‌و توركی گۆرانی وتووەو لەگەڵ ئەم هونەرمەندانەش بەدوو قۆڵی گۆرانی وتووە لەوانە تایەر تۆفیق، رەسوڵ گەردی، محەمەد جەزا، عایشەشان، جامیلەی سایەق‌و مشكۆ. مام حەیدەر جگە لەگۆرانی‌و قۆریات، شارەزاییەكی باشی لەمەقامی بەیات‌و حیجازو سێگاو نەواو حوسێنی‌و قۆریاتی دەڵە حەسەنی‌و یەتمی هەبووە. مامۆستا باكوور-یش دەڵێت: ئەو گۆرانییە توركیانەی كە حەیدەر دەیوت زۆر لەڕوحییەتی كوردییەوە نزیكبوون، چونكە من شارەزاییەكی باشی گۆرانی توركی بووم لەو سەردەمەدا، بۆیە كە من ئامێری عودم بۆ دەژەنی زۆر كەیفی پێدەهات، بۆیە بۆ هەر ئاهەنگێك بانگێشتبكرابایە دەیوت دەبێ باكووریم لەگەڵ بێت.
دوابەداوی  ئەوەی مام حەیدەر ناوبانگی دەركرد بوو بەیەكێك لەدەنگە هەرە خۆش‌و رەسەنەكانی هەولێر، بۆیە لەئێزگە داوا دەكرێت كە بچێت گۆرانی بڵێ، بەڵام ئەو رازی نابێت بچێت، چونكە یەكێك لەتایبەتمەندیەكانی مام حەیدەر ئەوەبووە كە تاكۆتایی شەستەكان لێ نەگەڕاوە دەنگی تۆماربكرێت، ئەوەی تۆماریش كراوە بەبێ ئاگاداری خۆی بووە.
 مام حەیدەر هەستی نیشتمانپەروەریی هەبووەو پیاوێكی زۆر بەویقارو لەخۆ رازی بووە، لەوبارەیەوە مامۆستا جەلال خدر دەگێڕێتەوەو دەڵێت: مامۆستایەك لەشاری هەولێر هەبووە بەناوی مامۆستا عەبدوڵڵا عەبدولعەزیز لەگەڵ چەند كەسایەتییەكی تری وەك جەبار ئاغای شاعیر (كانی)و ئاسف رەئوف دڵدار، شەوقی عەبدولقادر ئەفەندی، ئەوانە گەنجەكانیان هاندەدا كە سروودی نیشتمانی بڵێن، دیارە لەو سەردەمەشدا حەیدەر كەچەڵ وەكو لاوێكی خوێن گەرم ئارەزووی هەبووە، بۆیە بەیەكەم كەس دەژمێردرێت لەهەولێر كە سروودی نیشتمانی وتبێت. هەر لەمبارەیەوە عومەر فەرهادی رۆژنامەنووس‌و كەسایەتی هەولێر دەڵێت: لەیەكێك لەقۆریاتەكانی بەزمانی توركی مام حەیدەر دەڵێت: من بەری باغی قەرە حەسەنم، بەڵام خاك‌و خۆڵی كوردستانم. هەروەها مامۆستا باكووری دەڵێت: لەدانیشتنێكدا لەگەڵی بووم كە گۆرانییەكی لەسەر كوردستان وت بانگیان كرد بۆ لێپرسینەوە، بەڵام مام حەیدەر وتی ئەوە هیچ نییەو تەنیا گۆرانییە كە لەوێ كردبووی بەگاڵتەو پێكەنین ئاگاداریان كردبۆوە كە چیتر ئەمجۆرە گۆرانیانە نەڵێت، بەڵام ئەو زۆر گوێی پێنەدەدا جارجارە هەر دەیوت، هەروەها دكتۆر عەبدولڕەزاق دەباغ كە زۆر نزیكبووە لەو گۆرانیبێژە گەورەیە، دەڵێت: حەیدەر كابرایەكی زۆر نیشتمانپەوەربوو هەركاتێكیش ویستبای رۆژبا یان درەنگانی شەو لای ئەو گرنگ نەبوو دەهاتە سەر بەدەنی قەڵاو گۆرانی (هەی كوردستانی) لێ بانگ دەكرد لەگەڵ ئەوانەش كەسایەتییەكی زۆری كوردستان‌و عیراق شەیدای دەنگی مام حەیدەر بوون. هەر لەمبارەیەوە دكتۆر عەبدولڕەزاق دەباغ لەدرێژەی چاوپێكەوتنەكەی دەربارەی مام حەیدەر دەڵێت: حەیدەر لایەنگری زۆری بۆ سەعید قەزاز هەبووە كە لەژووری میوانی ماڵەكەی خۆی مام حەیدەر تاوەكو مردیش وێنەی سەعید قەزازی بەدیواری ژوورەكەی هەر مابۆوە.
 فوئادی برازاكەی دوایین دیداری خۆی لەگەڵ مام حەیدەر باس دەكات‌و دەڵێت: دوای گەشتكردنی بۆ جێبەجێكردنی فەریزەی حەج، بەڵام بەداخەوە دوای ماوەیەكی كورت نەخۆش دەكەوێت، بۆیە بۆ چارەسەكردن مام حەیدەر بۆ بەریتانیا گەشت دەكات‌و لەكاتی بەڕێكردنیشی لەگەڵی چووین كە لەڕێگای بەغداوە دەڕۆیشتین‌و لەكاتی گەیشتنمان بۆ قوشتەپە مام حەیدەر وتی راوەستن، ئێمەش ئۆتۆمبێلەكەمان راگرت‌و ئەو هاتە خوارەوەو رووی لەهەولێر كردو دەستی لەبن گوێی داناو دوو قۆریاتی چڕی‌و هەموومانی خستە گریان‌و بەیەكجاریی ماڵئاوایی لەهەولێرو گۆرانی‌و مەقام‌و قۆریات كردو لەپاشان خودا حافیزی لێكردین‌و بەرەو بەغدا لەوێشەوە بۆ لەندن كەوتەڕێ. بەداخ‌و پەژارەیەكی زۆرەوە مام حەیدەر تووشی نەخۆشییەكی كوشندە دەبێت هەتا رۆژی٤/١٢/١٩٧٩  مەرگ مەودای ناداو كۆچی دوایی دەكات‌ و بەیەكجاریی ماڵئاوایی ل ەشەیدایانی دەنگە بەسۆزەكەی دەكات‌ وە لە گۆڕستانی گەورە لە شاری هەولێر بەخاك دەسپێردرێت.