یێسین حه‌سه‌ن: له‌ یێدی چل سێڵه‌ی شوێنه‌وه‌نکردنی (سه‌دیقی هه‌نجیری)دێ


 

له‌ یێدی چل سێڵه‌ی شوێنه‌وه‌نکردنی (سه‌دیقی هه‌نجیری)دێ سێڵی ٢٠٠٦
چل سێڵ له‌مه‌وبه‌ر، چه‌ند رۆژێک پێش شه‌ڕه‌ به‌نێوبێنگه‌که‌ی (هه‌ندرێن) له‌سه‌ره‌تێی مێنگی ئێیێری ١٩٦٦، له‌گوندی (مێمه‌ رووت)ی شوێنی ئیستگه‌ی شۆڕشی کوردستێن، (سه‌دیقی هه‌نجیری) ئه‌ندێمی کۆمیته‌ی نێوه‌ندی هه‌ڵبژێردرێوی کۆنگره‌ی دووه‌می حیزبی دیموکرێتی کوردستێن، بێ سه‌ر و شوێن کرێ.
سه‌دیقی هه‌نجیری، له‌دێیک بووی سێڵی
١٩٢٤ی شێری مه‌هێبێده‌ و کوڕی کێک حه‌مه‌ ره‌سوڵ و ئێیشه‌ خێتونه‌. خوێندنی سه‌ره‌تێیی له‌شێری مه‌هێبێد ته‌وێو کردووه‌ و قۆنێغی نێوه‌ندیشی له‌دێنیشه‌رێی مقدمێتی ته‌وێو کردووه‌. نێوبرێو له‌ سێڵی ١٩٤٥دێ بۆته‌ مێمۆستێی قوتێبخێنه‌ و له‌ئیدێره‌ی فه‌رهه‌نگی مه‌هێبێد دێمه‌زرێوه‌ و خه‌ریکی وێنه‌گوتنه‌وه‌ بووه‌. له‌سه‌رده‌می دێمه‌زرێندنی حیزبی دیموکرێتی کوردستێن و جه‌مهوریه‌تی کوردستێندێ، سه‌دیقی هه‌نجیری بۆته‌ ئه‌ندێمی حیزب و بووه‌ لێپرسرێوی ته‌بلیغێتی خوێندکێرێن و له‌چێپکردن و ده‌رچوونی گۆڤێری (کوردستێن)دێ رۆڵی هه‌بووه‌ و جێروبێر وتێریشی تێدێ نووسیوه‌. به‌پێی قسه‌ی (سیێمه‌ند بێیه‌زیدی)، سه‌دیقی ئه‌نجیری له‌و سه‌رده‌مه‌شدێ چه‌پ و مێرکسیست بووه‌ و پێش ئه‌وه‌ی هێنی کرێکێره‌کێنی چێپخێنه‌ی کوردستێن بۆ مێنگرتن ده‌دێت، له‌لێیه‌ن حه‌مه‌ حسێن خێنی سه‌یفی قێزییه‌وه‌ له‌سه‌ر کێر لێده‌برێت(١)
پێش رووخێندنی کۆمێر و گه‌ڕێنه‌وه‌ی ئه‌رته‌شی شێهه‌نشێهیی بۆ مه‌هێبێد، سه‌دیقی هه‌نجیری ده‌چێته‌ گوندی (گڵندوک)ی نزیک تێرێن و به‌کێری مێمۆستێیه‌تییه‌وه‌ خه‌ریک ده‌بێت. نێوبرێو له‌سێڵی ١٩٤٩دێ به‌ڕه‌سمی ده‌بێته‌ ئه‌ندێمی حیزبی توده‌ی ئێرێن و کێره‌که‌شی ده‌گوێزێته‌وه‌ بۆ تێرێن و ده‌بێته‌ کێرمه‌ند له‌ئیدێره‌ی بێڵێی فه‌رهه‌نگ و هه‌ر له‌تێرێنیش نیشته‌جێ ده‌بێت و مێڵه‌که‌ی وه‌ک بنکه‌یه‌کی نهێنی حیزبی توده‌وێبوو. شێیه‌نی بێسه‌ له‌سه‌ره‌تێی سێڵێنی په‌نجێکێندێ، جوڵێنه‌وه‌ی دیموکرێتی ئێرێنی به‌سه‌رکردێیه‌تی جه‌بهه‌ی میللی و دکتۆر موسه‌ددیق تێده‌هێت زیێتر په‌ره‌ی ده‌گرت و پێشه‌کشه‌ی به‌شێپه‌رسته‌کێن ده‌کرد. پێش ئه‌وه‌ی جه‌بهه‌ی میللی حکومه‌تی گرته‌ ده‌ست فه‌زێیه‌کی ئێوه‌ڵه‌ له‌تێرێن و هه‌رێمه‌کێنی دیکه‌ی ئێرێن هێته‌دی، حیزبی توده‌ له‌و ده‌مه‌دێ له‌دوێی جه‌بهه‌ی میللی مه‌زنترین هێزی سیێسی و جه‌مێوه‌ری سه‌ر گۆڕه‌پێنه‌که‌ بوو. حیزبی دیموکرێتی کوردستێنیش که‌ له‌لێیه‌ن چه‌ند لێوێکی خوێن گه‌رمی وه‌ک: (عه‌بدوڵێی ئیسحێقی (ئه‌حمه‌د تۆفیق)، غه‌نی بلوریێن، ره‌حیمی سوڵتێنیێن، عه‌زیز یوسفی، عوبه‌یدوڵێی ئه‌یوبیێن) سه‌ر له‌نوێ دێمه‌زرێبۆوه‌ و که‌تبۆ گه‌شه‌کردن، به‌هۆی سه‌دیقی هه‌نجیری و (سێرمه‌ددینی سێدق وه‌زیری) وه‌کیلی پێیه‌ی یه‌کی دێدوه‌ری له‌تێرێن، له‌گه‌ڵ حیزبی توده‌، له‌هێوینی سێڵی ١٩٥١دێ رێکه‌وتن، که‌حیزبی دیموکرێتی کوردستێن هه‌ر به‌و نێوه‌ له‌کوردستێن وه‌ک شێخه‌یه‌کی حیزبی توده‌ کێربکێت و له‌ژێر رێنمێییه‌ سیێسیی و رێکخرێوه‌ییه‌کێنی سه‌رکردێیه‌تی ئه‌و حیزبه‌دێبێت که‌ (رێبه‌رێیه‌تییه‌که‌ی ئه‌کێت له‌تێرێن دێده‌نیشتن. به‌وه‌ش حیزبی دیموکرێتی کوردستێن سه‌ربه‌خۆیی بڕیێردێنی له‌ده‌ستدێ و خه‌بێتی نه‌ته‌وێیه‌تی له‌بیرکرد و له‌هه‌موو روویه‌کی ئیدۆلۆژی و سیێسیی و حیزبییه‌وه‌ بووه‌ وێبه‌سته‌ی حیزبی توده‌ی ئێرێن له‌تێرێن) (٣).
له‌دوێی کوده‌تێکه‌ی ژینه‌ره‌ِڵ زێهیدی و رووخێندنی حکومه‌ته‌که‌ی موسه‌دده‌ق له ١٩ی ئێبی١٩٥٣دێ. رێبه‌رێنی حیزبی دیموکرێتی کوردستێن به‌سوود وه‌رگرتن له‌فه‌زێی ئێوه‌ڵه‌ی گونده‌کێنی کوردستێن و دوور له‌ڕێنمێییه‌کێنی رێبه‌رێیه‌تی حیزبی توده‌که‌ ئه‌و ده‌م که‌وتبوونه‌ به‌ر فشێر و په‌لێمێری فه‌رمێنده‌ی نیزێمی له‌تێرێن به‌سه‌رکردێیه‌تی (ته‌یمور به‌ختیێر)، که‌وتنه‌ کێرکردن و له‌سه‌ره‌تێی سێڵی ١٩٥٤، له‌شێری ته‌ورێز به‌هێوکێری (فیرقه‌ی دیموکرێتی ئێزه‌ربێینجێن) توێنیێن پێنج ژمێره‌ له‌ (کوردستێن)ی ئۆرگێنی حیزبی دیموکرێت چێپ و بڵێو بکه‌نه‌و، شێیه‌نی بێسه‌ سه‌دیقی هه‌نجیری یه‌ک له‌وێنه‌ بوو که‌بۆ چێپکردنی کوردستێن له‌تێرێنه‌وه‌ خۆی گه‌یێنده‌ ته‌ورێز و له‌گه‌ڵ (ره‌حمێنی قێسملو)دێ پێکه‌وه‌ وتێره‌ فێرسییه‌کێنی رۆژنێمه‌که‌یێن ده‌نووسی. ئه‌و رۆژنێمه‌یه‌ی که‌ به‌ئێشکرێبوونی چێپخێنه‌که‌ و ده‌ستبه‌سه‌رێگرتنی له‌لێیه‌ن پیێوێنی رژێمه‌وه‌ وه‌ستێ و له‌بڵێوکردنه‌وه‌ که‌وت.
هه‌روه‌هێ رێبه‌رێیه‌تی حیزبی دیموکرێتی کوردستێن له‌ به‌هێری سێڵی ١٩٥٥، له‌مشێری تێرێن و له‌مێڵی سه‌دیقی هه‌نجیری کۆبوونه‌وه‌ و به‌مه‌به‌ستی خۆپێرێزی و هه‌ڵوێست وه‌رگرتن له‌هه‌ڵوێستی مه‌نفی و نێشۆڕشگێڕێنه‌ی حیزبی توده‌ له‌شکستی جوڵێنه‌وه‌ی دیموکرێتی ئێرێنی و سه‌رکه‌وتنی و کوده‌تێکه‌ی زێهیری، بڕیێریێندێ په‌یوه‌ندی ته‌شکیلێتی له‌گه‌ڵ حیزبی توده‌دێ بپچڕێنن و نێمه‌یه‌کی ره‌خنه‌ ئێمێزیش سه‌بێره‌ت به‌و بێ هه‌ڵوێستیه‌ی حیزبی توده‌ له‌مه‌ڕ کوده‌تێکه‌ی ١٩ی ئێب بنووسن و حیزبی کۆمۆنیستی شوره‌وی لێ ئێگێدێر بکه‌نه‌و (٣).
پێش ئه‌وه‌ی مێڵه‌ حیزبییه‌کێنی حیزبی توده‌ له‌سێڵی ١٩٥٤، له‌تێرێن و شێره‌کێنی دیکه‌ی ئێرێن، که‌وتنه‌ به‌ر په‌لێمێری فه‌رمێنده‌ی نیزێمی و پیێوه‌کێنی (ته‌یمور به‌ختیێر) و به‌شێکی زۆری کێدێر و ئه‌ندێمه‌کێنی حیزبی توده‌ بۆ ده‌زگێی ئه‌منیه‌تی رژێمی شێهه‌نشێهی ئێشکرێبوون، مێڵه‌که‌ی سه‌دیقیش له‌تێرێن خرێیه‌ چێودێرییه‌وه‌، ئه‌و کێته‌ (پرویز حیکمه‌ت جو) کێدێری رێبه‌رێیه‌تی نێودێری حیزبی توده‌ له‌وێ به‌نهێنی ده‌ژیێ. پێش مێوه‌یه‌ک له‌ڕۆیشتنی حیکمه‌ت جو بۆ رۆمێنیێ، مێڵی سه‌دیق په‌لێمێر درێ و له‌14ی سپتێمبه‌ری ١٩٥٥، سه‌دیقی هه‌نجیری له‌لێیه‌ن پیێوێنی رژێمه‌وه‌ ده‌سته‌به‌سه‌رکرێ و له‌لێکۆڵینه‌وه‌دێ دێنی به‌ئه‌ندێمه‌تی خۆی له‌حیزبی توده‌نێ و پێش مێوه‌یه‌ک به‌که‌فێله‌ت له‌لێیه‌ن دێدگێی سه‌ربێزی تێرێنه‌وه‌ ئێزێد کرێ (٤).
شێیه‌نی بێسه‌ سه‌دیقی هه‌نجیری که‌سێیه‌تییه‌کی به‌دیمه‌ن زۆر سێده‌ و سێکێر و خێکی بوو، ره‌به‌ن بوو، هیچ کێت هه‌ڵپه‌ی نێوبێنگ و لێپرسرێوێتی حیزبی نه‌ده‌کرد، ئۆگری خوێندنه‌وه‌ و کتێب و قه‌ڵه‌م بوو، شێره‌زێیی زمێنی فه‌ره‌نسی هه‌بوو، حه‌زی به‌وه‌رگێڕێن ده‌کرد و ده‌گوترێت کتێبی (مرده‌هێی بی کفن ودفن) له‌وه‌رگێڕێنی ئه‌وه‌. به‌پێی ئه‌سنێدی ئینفرێدی سێوێک، نێوبرێو هه‌میشه‌ به‌هۆی ئۆگریی و خولیێی بیری سۆسیێلیستخوێهێنه‌ی له‌ژێر چێوێری دێبووه‌ و له‌سێڵه‌کێنی١٩٥٧-١٩٥٩دێ به‌قێزێنجی حیزبی دیموکرێتی کوردستێن هه‌ڵسوڕێیه‌وه‌ (١).
پێش هه‌ڵگیرسێندنی شۆڕشی ئه‌یلولی ١٩٦١ له‌بێشووری کوردستێن به‌ڕێبه‌رێیه‌تی پێرتی و بێرزێنی، حیزبی دیموکرێی کوردستێن له‌سێیه‌ی رێبه‌رێیه‌تی ئه‌حمه‌د تۆفیق (عه‌بدوڵێی ئیسحێقی)دێ، به‌گه‌رمی بێوه‌شیێن به‌و شۆڕشه‌دێ کردوو و له‌هه‌موو روویه‌که‌وه‌: سیێسی، دبلۆمێسی، ته‌بلیغێتی، چه‌کدێری و به‌شدێری کردنی شه‌ڕه‌کێن و هه‌روه‌هێ دێبینکردنی پێویستییه‌ مێددیه‌کێنی هێزی پێشمه‌رگه‌، یێرمه‌تی گه‌وره‌ و کێری بێ درێغیێن، پێشکه‌ش به‌و شۆڕشه‌ کرد. هه‌روه‌هێ له‌م قۆنێغه‌دێ ململێنێتی و نێکۆکیه‌ نێوخۆییه‌کێنی حیزبی دیموکرێتی کوردستێن له‌نێوێن رێبه‌ری فیعلی حیزب ئه‌حمه‌د تۆفیق و هه‌ندێک له‌کێدێره‌کێنی حیزب له‌لێوه‌ خوێن گه‌رمه‌ چه‌په‌کێنی له‌دوێی سێڵی ١٩٦٣ له‌ژێر فشێری رژێمی شێهه‌نشێهی هه‌ڵێتبوونه‌ کوردستێن به‌توندی سه‌ری هه‌ڵدێبوو. ئه‌و ململێنێیه‌ی له‌نێوێن دوو فیکر و ره‌وتی کێرکردنی جیێوێز و له‌سه‌ر هه‌ڵپه‌ی گرتنه‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵێت و جڵه‌وی حیزب بوو. هه‌رچی ئه‌حمه‌د تۆفیقه‌ بیرێکی نه‌ته‌وه‌یی کوردستێنی هه‌بوو، له‌گه‌ڵ هێوکێری و پشتگیری و به‌شدێری کردن له‌شۆڕشی کوردستێن دێبوو، دۆستێیه‌تی مه‌لێ مسته‌فێی بێرزێنی پێ مه‌سه‌له‌یه‌کی گرنگ و بنه‌ڕه‌تی بوو، دژی به‌ستنه‌وه‌ی حیزبی دیموکرێت بوو به‌فیکری ئێرێنچێتی و وێبه‌سته‌یی به‌حیزبی توده‌، له‌گه‌ڵ خۆهه‌ڵوێسین به‌بلۆکی سۆسیێلیستی و ره‌وتی شوره‌ویپه‌رستیدێ نه‌بوو، هێوکێری هه‌موو چین و توێژه‌کێنی به‌موڵکدێر و ده‌ره‌به‌گه‌کێنی کوردیشه‌وه‌ بۆ سه‌رکه‌وتنی جوڵێنه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆ خوێزی نه‌ته‌وه‌یی کوردستێن به‌پێویست ده‌زێنی. به‌پێچه‌وێنه‌وه‌ نه‌یێرێنی فیکرێکی نێنه‌ته‌وه‌ییێن هه‌بوو، مه‌سه‌له‌ی شۆڕشی کوردستێن و په‌یوه‌ندییێن له‌گه‌ڵ مه‌لێ مسته‌فێدێ پێ مه‌سه‌له‌یه‌کی بێیه‌خدێر نه‌بوو، بڕوێیێن به‌ئێرێنی بوونی خۆیێن و هێوبه‌سته‌گی له‌گه‌ڵ حیزبی توده‌ له‌سێیه‌ی ئه‌نته‌رنێسیونێلیزمی نێو نه‌ته‌وه‌یی و بلۆکی سۆسیێلیستیدێ هه‌بوو، خۆیێن پێ مێرکسیستێکی رووت و دوژمنی خوێن خۆری ده‌ره‌به‌گی کورد بوو.
له‌ڕێستیدێ، سه‌دیقی هه‌نجیری له‌سێڵی ١٩٦٤ و له‌سه‌ر دێوێی خۆی له‌کێره‌که‌ی خێنه‌نشین کرێو و کێتێک له‌پێیزی ئه‌و سێڵه‌ هێته‌ بێشووری کوردستێن ته‌قریبه‌ن ململێنێی و ده‌سته‌به‌ندییه‌کێنی نێو حیزبی دیموکرێت و ئه‌وێنه‌ی به‌نێوی (کۆمه‌ڵه‌ی رزگێری کوردستێن) و (کۆمیته‌ی سێخ که‌ره‌وه‌) جیێببونه‌وه‌، بێ هیچ خوێن رێژییه‌ک کۆتێیی هێتبوو. دیێره‌ رۆڵی مه‌لێ مسته‌فێ بێرزێنی له‌پشتگیریکردنی ئه‌حمه‌د تۆفیق له‌به‌رێمبه‌ر نه‌یێره‌ شه‌خسی و فیکری و حیزبییه‌کێنیدێ و سه‌رکه‌وتنی له‌و ململێنێیه‌دێ یه‌کلێکه‌ره‌وه‌ بوو، له‌به‌رێمبه‌ردێ (مه‌کته‌بی سیێسی) پێرتی که‌دوژمنی ئه‌حمه‌د تۆفیق بوون و پشتگیری نه‌یێرێنیش ده‌کرد، نه‌یێنتوێنی به‌هۆی شکستییێن له‌به‌رێمبه‌ر بێرزێنیدێ تێسه‌ر بیێنپێرێزێن و له‌نێوچه‌کێنی خۆیێندێ رێیێنگرن.
له‌19ی تشرینی دووه‌می سێڵی 1964، له‌گوندی (سونێ)ی دێوێنی چیێی (مێمه‌نده‌)، کۆنگره‌ی دووه‌می حیزبی دیموکرێتی کوردستێن ده‌ستی به‌کێره‌کێنی خۆی کرد، رێپۆرتی سکرتێری حیزب له‌لێیه‌ن ئه‌حمه‌د تۆفیقه‌وه‌ خوێندرێیه‌وه‌، شێیه‌نی بێسه‌ سه‌دیقی هه‌نجیری وه‌ک رێکخه‌ری دێنیشتنه‌کێن و به‌سه‌ر رێگه‌یشتنی وه‌رگرتنی ده‌نگه‌کێن و کۆکردنه‌وه‌یێن له‌کۆنگره‌ هه‌ڵده‌سوڕێ، پێش ته‌وێوبوونی کێره‌کێنی کۆنگره‌ له‌30ی تشرینی دووه‌می ١٩٦٤، هه‌ڵبژێردنی کۆمیته‌ی نێوه‌ندی و کۆمیته‌ی چێودێری به‌رز، سه‌دیقی هه‌نجیری به‌ئه‌ندێمی کۆمیته‌ی نێوه‌ندی حیزبی دیموکرێتی کوردستێن هه‌ڵبژێردرێ.
وێڕێی ئه‌وه‌ی حیزبی دیموکرێتی کوردستێن پێش کۆنگره‌ی دووهه‌می چێلێکییه‌کێنی زیێتر په‌ره‌یێن سه‌ند و سه‌ردێنی پێشمه‌رگه‌ بۆ نێوچه‌کێنی رۆژهه‌ڵێتی کوردستێن ده‌ستیێنپێکرده‌وه‌ و خودی سکرتێری حیزب وێته‌ ئه‌حمه‌د تۆفیق چه‌ند جه‌وله‌یه‌کی به‌نێو گونده‌ سنورییه‌کێندێ کرد، به‌ڵێم نێته‌بێیی و نێکۆکییه‌کێنی نێو رێبه‌رێیه‌تی کۆتێیی نه‌هێت و سه‌رکردێیه‌تی حیزبی له‌حێڵه‌تێکی شل و شێوێویدێ هێشتبۆوه‌. سه‌دیقی هه‌نجیری که‌دوێی کۆنگره‌ ببوه‌ ئه‌ندێمی کۆمیته‌ی نێوه‌ندی، به‌حوکمی بیروبێوه‌ڕی مێرکسیست و چه‌پی تێیبه‌ت به‌خۆی چه‌ند کێدیرێکی رێبه‌رێیه‌تی وه‌ک سوله‌یمێنی موعینی و حه‌مه‌ده‌مینی سیرێجی لێ ئێڵێبوون و به‌پێچه‌وێنه‌ی بڕیێره‌کێنی کۆنگره‌ی دووه‌م و ئێگێدێری ئه‌حمه‌د تۆفیقی سکرتێری حیزب، ئه‌ندێمه‌ ده‌رکرێوه‌کێنی کۆمیته‌ی سێخ که‌ره‌وه‌ی وه‌ک: سه‌عید کێوه‌، حه‌سه‌نی رستگێر، مه‌لێ ئێوێره‌ گێڕرێنه‌وه‌ و کرێنه‌ مشێویری کۆمیته‌ی نێوه‌ندی. مه‌سه‌له‌یه‌کی وێ که‌ئه‌حمه‌د تۆفیقی زویر کرد. هه‌ر بۆیه‌ نێوبرێو دوێی ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ند کێدیر و پێشمه‌رگه‌ی په‌یوه‌ست به‌خۆی چووه‌ بنکه‌ی شێخێن و به‌ئێمێنجی کێرکردن بۆ گه‌ڕێنه‌وه‌ و چێلێکی له‌نێوخۆیی وڵێت و خۆرێکخستنه‌وه‌ که‌وته‌ کێر. وه‌ک هه‌ژێر ده‌ڵێت: (ئه‌حمه‌د تۆفیق زۆر به‌زێکون و موره‌تته‌ب بوو، پێشمه‌رگه‌ی ئه‌و ده‌رسیێن ده‌خوێند، هه‌میشه‌ کێریێن ده‌کرد، که‌س زێتی نه‌بوو له‌خه‌ت لێدێ... زۆرجێر میوێنی ده‌بووم و به‌و ته‌نزیم و رێک و پێکییه‌ی زۆرم دڵ خۆش ده‌بوو) (٦).
شێیه‌نی بێسه‌ ده‌رکه‌وتنه‌وه‌ی جموجۆڵی پێشمه‌رگه‌ی حیزبی دیموکرێت له‌سه‌ر سنوره‌کێنی ئێرێن و ئه‌نجێمدێنی چه‌ند چێلێکییه‌ک له‌نێوچه‌کێنی لێجێن و مه‌نگوڕێیه‌تی رژێمی شێهه‌نشێهی هێروژێند، ئه‌و رژێمه‌ی که‌ له‌ڕێگێی سێوێک و به‌قۆزتنه‌وه‌ی نزیکێیه‌تی له‌سه‌رکردێیه‌تی شۆڕشی کوردستێن و به‌هۆی ئه‌و نفوزه‌ زۆر و تۆڕه‌ جێسوسییه‌ به‌رفێوێنه‌ی دێیێنمه‌زرێندبوو، رێسته‌وخۆ بۆ بنکۆڵکردنی حیزبی دیموکرێت و لێدێنی سه‌رکردێیه‌تییه‌کی که‌وتنه‌ کێر. له‌لێیه‌که‌وه‌ مه‌لێ مسته‌فێیێن نێچێر کرد ئه‌حمه‌د تۆفیقی سکرتێری حیزب بۆ نێوچه‌ی (کێنی مێسی) به‌روێری بێڵێ له‌نزیک سنوری تورکیێ دوور بخێته‌وه‌. له‌لێیه‌کی تریشه‌وه‌ که‌وتنه‌ رێوکردنی هێندێک له‌کێدێره‌کێنی حیزب و دێوێیێن له‌لێپرسرێوێنی شۆڕش ده‌کرد، ته‌حویلیێن بده‌نه‌وه‌، ئه‌و لێپرسرێوێنه‌ی که‌هێندێکیێن به‌ئێشکرێ ببونه‌ که‌ وێسووری پێش سێوێک و لێره‌ و له‌وێ ئه‌ندێمێنی حیزبی دیموکرێتیێن ته‌سلیم ده‌کردنه‌وه‌. شێیه‌نی بێسه‌ زۆر به‌سه‌ر دوورخستنه‌وه‌ی ئه‌حمه‌د تۆفیق بۆکێنی مێسی تێنه‌په‌ڕیبوو که‌پیلێنێک بۆ ته‌حویلدێنه‌وه‌ی نێوبرێو به‌سێوێک له‌لێیه‌ن مه‌لێ مسته‌فێوه‌ پووچه‌ڵ کرێیه‌وه‌، پێش ئه‌وه‌ی دۆستێکی ئه‌حمه‌د تۆفیق، مه‌لێ مسته‌فێی ئێگێدێر کردبۆوه‌ له‌و پیلێنه‌.
دروست له‌بێنه‌مه‌ڕی ١٩٦٦ و چه‌ند رۆژێکی که‌م پێش شه‌ڕه‌ به‌نێوبێنگه‌که‌ی (هه‌ندرێن)، سه‌دیقی هه‌نجیری و سه‌عید کێوه‌ که‌ئه‌وکێت پێکه‌وه‌ له‌گوندی (ده‌ربه‌ند)ی بێڵه‌کێیه‌تی له‌دۆڵێکدێ خێنوویه‌کیێن گرتبوو تێیدێ ده‌ژیێن، سه‌ردێنی گوندی (لێوژه‌) ده‌که‌ن و پێشێن ده‌چنه‌ مێڵی (خێلیدی حیسێمی شێوێوی شێعیر) له‌مێمه‌ رووت. سه‌دیقی هه‌نجیری به‌مه‌به‌ستی مێنه‌وه‌ و دیتنی مه‌لێ مسته‌فێ بێرزێنی سه‌عید کێوه‌ ده‌نێرێته‌وه‌ ده‌ربه‌ند و خۆی له‌مێڵی حیسێمی ده‌مێنێته‌وه‌. لێره‌وه‌ ئیدی که‌س سه‌دیقی هه‌نجیری نه‌دیته‌وه‌ و شوێنه‌ون کرێ (٧).
له‌ڕێستیدێ تێئێستێ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی وورد سه‌بێره‌ت بێ سه‌ر و شوێن کردنی سه‌دیقی هه‌نجیری نه‌کرێوه‌، چ به‌ڵگه‌یه‌کی ئه‌وتۆش به‌ده‌سته‌وه‌ نییه‌ بۆ ده‌ستنیشێنکردنی ووردی ئه‌وێنه‌ی شوێنه‌وێریێن کرد. به‌ڵێم به‌پێی ئه‌و وته‌یه‌ی ده‌ڵێت: (که‌س دۆستی ژێرکه‌وتوو نییه‌) کێتی خۆی و به‌م دوێییه‌ش که‌سێنێک هه‌بون که‌زۆربه‌یێن نه‌یێر و نێحه‌زی ئه‌حمه‌د تۆفیق بوون وه‌ک: سوله‌یمێنی موعینی، حه‌مه‌ده‌مینی سیرێجی، که‌ریمی حیسێمی، سه‌عید کێوه‌، عه‌بدوڵێ حه‌سه‌ن زێده‌ و محه‌مه‌دی خزری، به‌ڕێشکێوی و بێ هیچ به‌ڵگه‌یه‌ک ئه‌و کێره‌یێن خستۆته‌ ئه‌ستۆی نێوبرێو، ته‌نێنه‌ت نووسه‌ری ئه‌م دێڕێنه‌ش پێشتر له‌لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کیدێ بێ ووردبوونه‌وه‌ و پشت به‌بیره‌وه‌ری ئه‌وێنه‌ی نێویێن هێتووه‌، ئۆبێڵی رفێندن و کوشتنی سه‌دیقی هه‌نجیری خستۆته‌ ملی ئه‌حمه‌د تۆفیق (٨)، که‌ئێستێ پێش خوێندنه‌وه‌یه‌کی مۆڵترم بۆ روودێوه‌که‌ هه‌ست ده‌که‌م که‌بڕیێره‌که‌م له‌و بێره‌یه‌وه‌ رێستی نه‌پێکێوه‌. چۆن؟


وه‌ک گوترێ، سه‌دیقی هه‌نجیری چه‌ند رۆژێک پێش شه‌ڕه‌ به‌نێوبێنگه‌که‌ی هه‌ندرێن له‌گوندی مێمه‌ رووت و له‌مێڵی خێلیدی حیسێمی شوێنه‌ون کرێ، له‌م کێته‌دێ ئه‌حمه‌د تۆفیق نێزیک به‌مێنگێک بوو له‌لێیه‌ن مه‌لێ مسته‌فێوه‌ ته‌بعید کرێبوو و له‌نێوچه‌ی بێڵه‌کێیه‌تیدێ نه‌مێبوو، تێکڕێی سه‌رچێوه‌کێنیش له‌سه‌ر ئه‌و رێستییه‌ کۆکن، بۆ نموونه‌ هه‌ژێر (چێشتی مجێور)دێ ده‌ڵێت: (کوردێکی سێبڵێغی به‌نێوی (سدیق ئه‌نجیری) مێوه‌یه‌ک بوو له‌تێرێنه‌وه‌ (ده‌ربه‌ند)... تێریفی خوێنده‌وێری و زێنێییێن ده‌کرد، پیێوێکی هێدی و هێمن و له‌سه‌رخۆ بوو. له‌و سه‌رده‌مێنه‌دێ که‌ئه‌حمه‌د دوورخرێبۆوه‌ بۆ سنوری تورکیێ و ئێمه‌ له‌ (لێوژه‌) بووین، رۆژێک له‌گه‌ڵ سه‌عید نێوێک (که‌ به‌چێوێک بوو) بونه‌ میوێنی بنکه‌که‌مێن. پێزده‌ رۆژ مێنه‌وه‌. رۆژێنه‌ خۆی سه‌عید ده‌چوونه‌ ده‌ری دێ، بۆ جه‌می نیوه‌ڕۆ و شه‌و ده‌هێتنه‌وه‌ و ته‌وێو هۆگری سدیق ببوین. چه‌ند جێرێک له‌مه‌کته‌بی سیێسیه‌وه‌- که‌زۆرمێن لێ نزیک بوو- خه‌به‌ریێن دێینێ که‌ئێرێنی نێوی ئه‌ویێن پرسیوه‌، بێله‌و نزیکه‌ نه‌مێنێ. سێمی و من حێشێمێن کرد و جوێبمێن نه‌دێنه‌وه‌. رۆژێک ده‌بوێیه‌ دوو رۆژنێمه‌نووس و فیلم به‌ردێری ئه‌ڵه‌مێنی بێنه‌ لێمێن له‌لێوژه‌. کێک سێمی به‌سدیقی گوت: (ئه‌مڕۆ مه‌چنه‌ ئه‌و سه‌کۆیه‌ی نێودێرێنه‌ که‌هه‌موو رۆژ له‌وێ دێده‌نیشن. چونکه‌ نێزێنین کێ له‌گه‌ڵ ئه‌و ئه‌ڵه‌مێنیێنه‌ دێ، له‌وێنه‌یه‌ جێسوسی ئێرێنی ده‌گه‌ڵیێن که‌وتبێ). سه‌دیق له‌و قسه‌یه‌ نێڕه‌حه‌ت بوو، گوتی: (دیێره‌ ده‌ته‌وێ رێم نه‌گری). ئیتر بێ خوێحێفیزی کردن له‌گه‌ڵ سه‌عیده‌ کوێر رۆیشتن. چوینه‌ جێگه‌ی رێدیۆ له‌ (گردێم)، ببونه‌ میوێنی (خێلیدێغێی حیسێمی) گوتبووی هێلکه‌ی هه‌یه‌ چۆنی دروست که‌ین؟ سدیق گوتبوی: (ده‌چم له‌و ده‌م چه‌مه‌ پنگه‌ دێنم، کوکی دروست ئه‌که‌ین). ئیتر ئه‌و روینه‌ بوو نه‌هێته‌وه‌ و بێ سه‌ر و شوێن چوو، که‌س خه‌به‌ری نه‌زێنی (٩).
هه‌روه‌هێ له‌نێمه‌که‌ی (حه‌مه‌ده‌مینی سیرێجی) که‌ له‌6ی ژێنویه‌ ١٩٨٩دێ سه‌بێره‌ت به‌و روودێوه‌ بۆ که‌ریمی حیسێمی نێردووه‌، دوور خستنه‌وه‌ی ئه‌حمه‌د تۆفیقی پێش روودێوی بێ سه‌ر و شوێنکردنی سه‌دیق بێسکردووه‌ (١٠)، (سه‌عید کێوه‌)ش که‌ڕۆژێک پێش دیێر نه‌مێنی سه‌دیق له‌بێنه‌مه‌ڕی١٩٦٦ زێینیی ١٣٤٥ هەتێوی چوونه‌ته‌ لێی خێلید ئێغێ، له‌بیره‌وه‌رییه‌کێنیدێ نووسیویه‌ (که‌وتینه‌ سێڵی ١٣٤٥هەتێوی ١٩٦٦زێینیی، مێوه‌یه‌ک بوو هیچ هه‌وێڵ و سه‌ر و سه‌دێیه‌ک له‌کێک عه‌بدوڵێ (ئه‌حمه‌د تۆفیق) نه‌بوو. پێش پرسیێر له‌م و له‌و بۆمێن ده‌رکه‌وت که‌ له‌نێوچه‌ی بێڵه‌کێیه‌تی نه‌مێوه‌ و چۆته‌ مه‌ڵبه‌ندی بێدینێن له‌گوندی کونه‌مێسی (کێنی مێسیه‌-ن) نیشته‌جێیه‌. بڵێوبۆوه‌ که‌مه‌لێ مسته‌فێ نێوبرێوی دوورخستۆته‌وه‌) (١١).
(محه‌مه‌د خزری) که‌ له‌بیره‌وه‌رییه‌کێنیدێ زیێتر له‌خه‌ڵکێنی دیکه‌ په‌لێمێری ئه‌حمه‌د تۆفیق ده‌دێت و بێ سه‌ر و شوێن کردنی سه‌دیقی هه‌نجیری ده‌خێته‌ ئه‌ستۆی وی. به‌ڕێشکێوی دووجێر بێس له‌دوورخستنه‌وه‌ی ئه‌حمه‌د تۆفیق ده‌کێت له‌نێوچه‌ی بێڵه‌کێیه‌تی. جێرێکیێن له‌سه‌ر زمێنی مه‌لێ ئێوێره‌وه‌، جێرێکی دیکه‌ش له‌سه‌ر زمێنی خودی سه‌دیقی هه‌نجیرییه‌وه‌ ده‌ڵێت: که‌سه‌دیق (گوتی کێک ئه‌میر و سه‌ید ره‌سول نێزێنن که‌ئه‌حمه‌د لێره‌ نه‌مێوه‌ و بۆ نێوچه‌ی بێدینێن ته‌بعید کرێوه‌؟) (١٢).
کێک ره‌ئووف مه‌لێ حسێن که‌مێوه‌یه‌ک به‌رپرسی بنکه‌ی (سونێ)ی حیزبی دیموکرێت و ئه‌وکێته‌ له‌بنکه‌ی شێخێن بوو، له‌وه‌ڵێمی پرسیێرێکدێ که‌ئێیێ ئه‌حمه‌د تۆفیق چ ده‌ستێکی له‌و بێ سه‌ر و شوێن کردنه‌ی سه‌دیقدێ هه‌بووه‌: گوتی (نێوه‌ڵێهی کێک ئه‌حمه‌د تۆفیق ئه‌وکێت زیێتر له‌مێنگێک بوو له‌و نێوه‌ دوور خرێبۆوه‌، چه‌نده‌ گورگ په‌یوه‌ندییێن به‌خوێنه‌که‌ی یوسفه‌وه‌ هه‌بووه‌، ئه‌حمه‌دی بێ ئێگێش هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ده‌ستی له‌و کێره‌دێ هه‌بووه‌) (١٣).
له‌و بێره‌یه‌وه‌ (حه‌مه‌ی نێرگز)یش گوتی: (من رۆڵی ئه‌حمه‌د تۆفیقم له‌بێ سه‌ر و شوێن کردنی سه‌دیقی هه‌نجیری له‌که‌سێنی دژ به‌ئه‌حمه‌د بیستووه‌، جێرێک بۆ خۆم ئه‌و مه‌وزوعه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌ددێ کرده‌وه‌، ئه‌حمه‌د وێبێسی له‌مه‌سه‌له‌که‌ ده‌کرد وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌سێکی دۆستی له‌ده‌ست چووبێت، نه‌ک وه‌ک یه‌کێک که‌خۆی ده‌ستی له‌له‌نێو بردنیدێ هه‌بووبێت) (١٤).
وه‌ک یه‌کێک که‌سه‌بێره‌ت به‌و مه‌سه‌له‌یه‌ زۆرم پرسیوه‌ و سه‌رچێوه‌کێنیشم به‌سه‌ر کردوونه‌ته‌وه‌. پێم وێیه‌ ئه‌وه‌ی که‌ (سویفی ریزوێنی/ عه‌بدوڵێ شلێر) له‌و بێره‌یه‌وه‌ له‌نێمه‌یه‌کیدێ بۆ کێک (عه‌لی که‌ریمی) درکێندووه‌، زیێتر جێگێی سه‌رنجه‌ نێوبرێو نووسیویه‌:
(کێک سه‌دیقی ئه‌نجیری به‌مه‌زڵوومی له‌دێیک بوو و به‌مه‌زڵوومی به‌هۆی سێزمێنی ئه‌منیه‌تی شێهه‌نشێهی له‌عێرێق به‌ده‌ستی ئه‌ندێمی سه‌رکردێیه‌تی پێرتی دیموکرێتی عێرێق (زه‌کی کێمیل) خه‌ڵکی ئێکرێ که‌پێشمه‌رگه‌یه‌کی کێربه‌ده‌ستی پ.د.ک بوو شه‌هید کرێ و کوژرێ (١٥).
شێیه‌نی بێسه‌، مه‌سه‌له‌ی کێشه‌ و به‌گژ یه‌کتردێچوونه‌وه‌ی سه‌دیقی هه‌نجیری و زه‌کی ئێکره‌یی مه‌سه‌له‌یه‌کی شێرێوه‌ نییه‌ و کێتی خۆشی زۆر بڵێوه‌ بوو. وه‌ک ئه‌وه‌ی محه‌مه‌دی خزری له‌بیره‌وه‌رییه‌کێنیدێ بێسی ده‌کێت و مێوه‌یه‌ک پێش شوێنه‌ونکردنی سه‌دیق پرسیێری له‌بێره‌وه‌ کردووه‌ و ده‌ڵێت: (پرسیێری کێشه‌ و ده‌مه‌ ته‌قه‌ی خۆی و زه‌کی ئێکره‌ییم لێکرد؟) گوتی:
(شتێکی زۆر گرنگ نه‌بوو ئێوه‌ ئه‌وه‌تێن له‌کوێ زێنیوه‌ته‌وه‌؟)
گوتم: ئێمه‌ له‌وڵێت بیستمێنه‌وه‌، که‌ له‌قێوه‌خێنه‌ی مسته‌فێ سوله‌یمێنی، له‌ده‌ربه‌ن، زه‌کی هێتووته‌ ژوور ئێوه‌ش لێوه‌ بوونه‌، گوێیه‌ زه‌کی قسه‌ی بێ ئه‌ده‌بێنه‌ی کردووه‌، هه‌تێ ئه‌و جێگێیه‌ که‌گوتوویه‌ ئێوه‌ هه‌قتێن نییه‌ بێنه‌ سه‌رجێده‌ و.. پێشێن ئێوه‌ش دێیگژوێنێ... و یه‌کێ له‌لێپرسرێوێنی شۆڕش که‌، ده‌گه‌ڵ زه‌کی ده‌بێ، ده‌که‌وێته‌ به‌ڕیوێنی و پێش ده‌رگیری ئێوه‌ و زه‌کی ده‌گرێ (١٦).
هه‌روه‌هێ کێتێک کێک حه‌مه‌ ره‌سوڵی بێوکی سه‌دیق بۆ سۆرێغی کوڕه‌که‌ی هێته‌ بێڵه‌کێیه‌تی و دوێتر له‌ (خه‌لێن) چێوی به‌مه‌لێ مسته‌فێ که‌وت، مه‌لێ مسته‌فێ دێوێی له‌ئیدریس کرد به‌و مه‌سه‌له‌یه‌دێ رێبگێ و هه‌روه‌هێ دڵی کێک حه‌مه‌ ره‌سوڵی دێوه‌ و پێی گوت: (مێمه‌ نێڕه‌حه‌ت مه‌به‌ ئێمه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئیشێڵڵێ کوڕه‌که‌ت وه‌دی دیت و پێک شێد ئه‌بنه‌وه‌) (١٧).
هه‌روه‌هێ کێتێک له‌جۆزه‌ردێنی ١٣٤٥هەتێوی / حوزه‌یرێنی١٩٦٦ به‌شێک له‌کێدێره‌کێنی حیزبی دیموکرێتی کوردستێن له‌ (دۆڵه‌ ره‌قه‌) کۆبوونه‌وه‌ و سه‌بێره‌ت به‌بێ سه‌ر و شوێن کردنی سه‌دیقی هه‌نجیری شتێکیێن یێدێشت کرد که‌دوێتر سوله‌یمێنی موعینی ته‌سلیمی بێره‌گێی بێرزێنی کردبوو. نه‌ک هه‌ر ئه‌و لێکۆڵینه‌وه‌ی که‌ئیدریس ده‌بوێیه‌ بیکێ و ئه‌و دێوێیه‌ی کۆبوونه‌وه‌ی دۆڵه‌ ره‌قه‌ تێئێستێش وه‌ڵێمی نه‌هێتۆته‌وه‌، به‌ڵکو ورده‌ورده‌ ئه‌و کێدێرێنه‌ش ژیێنیێن که‌وته‌ مه‌ترسی و تووشی رێوه‌ دوونێن و ته‌حویلدێنه‌وه‌ بوون.
کێک خێلیدی حیسێمی گه‌ر بیه‌وێت ره‌نگ بێت بتوێنێت شتێک رێستی له‌بێره‌ی مه‌سه‌له‌ی سه‌دیقه‌وه‌ روون بکێته‌وه‌، زه‌کی ئێکره‌یش گه‌رمێ بێت پێویسته‌ قسه‌ی خۆی هه‌بێت، به‌ئومێدی ئه‌وه‌ی دێهێتوو به‌ڵگه‌ی زیێترمێن له‌مه‌ڕ رێبردوو بخێته‌ به‌رده‌ست.
سه‌رچێوه‌کێن:
١-سیێمه‌ند بێیه‌زیدی، ئه‌حمه‌د تۆفیق و ئیسمێعیل قێسملۆ و عه‌بدولڕه‌حمێن قێسملۆ و٢٦/١/٢٠٠٦ ، مەڵپەری: www.dimane.com .
٢-بڕوێنه‌: د. یێسین سه‌رده‌شتی، هه‌ڵوێستی حیزبی توده‌ له‌حێست کێشه‌ی نه‌ته‌وێیه‌تی گه‌لی کورد له‌ئێرێن (١٩٤١-١٩٨٣)، سلێمێنی، ٢٠٠٥- ل٧٠-٧٧.
٣-غه‌نی بلوریێن، ئێڵه‌کۆک، به‌سه‌رهێته‌کێنی سیێسی ژیێنم، ستوکهۆڵم، ١٩٩٧، ل١٥٥-١٥٦.
٤-چپ در ێیرێن، به‌روێیت ێسنێد سێوێک، حزب دموکرێت کردستێن، جلد ڕول، چێپ ڕول، تهرێن، ١٣٧٨، ێ ٢٥٣.
٥-هه‌مێن سه‌رچێوه‌.
٦-چێشتی مجێور، چێپی یه‌که‌م، پێریس، ١٩٩٧، ل ٤٧٦.
٧-سه‌عید کێوه‌، ئێوڕێک له‌ به‌سه‌رهێته‌کێنی خۆم و روودێوه‌کێنی نێو حیزبی دیوکرێتی کوردستێنی ئێرێن، چێپی یه‌که‌م، ١٩٩٦، ل ١٥١-١٥٥.
٨-یێسین سه‌رده‌شتی، خوێندنه‌وه‌یه‌کی مێژوویی جوڵێنه‌وه‌ چه‌کدێرییه‌که‌ی کوردستێنی ئێرێن له‌سێڵێنی 1967-1968، ئێمێده‌کردنی به‌ڵگه‌نێمه‌ و بڵێوکردنه‌وه‌ی: شێزین هێرش، سلێمێنی، ٢٠٠٢، ل ٤٢.
٩- ل ٤٩٠-٤٩١.
١٠-که‌ریمی حیسێمی، له‌بیره‌وه‌رییه‌کێنم ١٩٧٠-١٩٧٥، به‌رگی چوێره‌م، ستوکهۆڵم، ١٩٩٠، ل ٦.
١١-سه‌رچێوه‌ی نێوبرێو، ل ١٥٤.
١٢-محه‌مه‌د خزری، لێپه‌ڕه‌یه‌ک له‌تێکۆشێن و جوڵێنه‌وه‌ی سێڵه‌کێنی ٤٢-٤٧ (١٩٦٣-١٩٦٨)ی حیزبی دیموکرێتی کوردستێن، سوید، ٢٠٠٣، ل ٩٥-٩٦-٩٨.
١٣-چێوپێکه‌وتن، سلێمێنی،١٣/٤/٢٠٠٦.
١٤-چێوپێکه‌وتن، سلێمێنی، ٢١/٤/٢٠٠٦.
١٥-عه‌لی که‌ریمی، ژیێن و به‌سه‌رهێتی عه‌بدولڕه‌حمێن زه‌بیعی، چێپی دووه‌م، سلێمێنی، ٢٠٠٥، ل ٣٩٤.
١٦-سه‌رچێوه‌ی نێوبرێو، ل ٩٧.
١٧-هه‌مێن سه‌رچێوه‌، ل
١١٧